Onder de oppervlakte van contracten, planningen en prestatieafspraken speelt altijd een onderstroom mee; de belangen, de geschiedenis, de vooroordelen en het vertrouwen, of juist het gebrek daaraan, tussen partners. Twee sessies legden die onderstroom bloot, elk op een eigen manier.
Ochtendsessie: stap in de schoenen van de ander
De ochtendsessie was geen presentatie maar een ervaring. Via een systeemopstelling namen deelnemers letterlijk de positie in van een andere ketenpartner (woningcorporatie, bouwbedrijf of overheid) en spraken vanuit die rol over wat hen beweegt, wat hen belemmert en wat ze van de andere partijen nodig hebben.
Wat daarin zichtbaar werd, was veelzeggend. Woningcorporaties benoemden dat hun opgave in de kern sociaal is, niet technisch. De huurder staat op één; de renovatie is een middel, geen doel. Bouwbedrijven lieten zien dat ze meer willen zijn dan uitvoerder: ze denken graag mee, hechten aan continuïteit en hebben een eigen trots op hun bijdrage aan de gebouwde omgeving. En gemeenten stelden: wij worden als overheid niet altijd vertrouwd, terwijl we enorme verantwoordelijkheid dragen, maar dat wordt niet altijd gezien.
Een van de scherpste inzichten uit de ochtend: vooroordelen over andere partijen zijn zelden gebaseerd op het huidige project. Ze komen van ervaringen van tien, twintig jaar geleden, en werken nog steeds door. Wie dat niet benoemt, laat geschiedenis het gesprek sturen zonder dat iemand het doorheeft.
De flipovervellen aan het einde van de ochtend vatte het samen in een paar rake uitspraken:
“Soms zie je de onderstroom, soms bén je de onderstroom.” – deelnemer, gemeente
“De opgave is helemaal niet technisch, maar sociaal.” – deelnemer, woningcorporatie
“Namens welk systeem zit je aan tafel?”
Wat deelnemers meenamen: met een open blik het gesprek ingaan, vragen zo lang mogelijk uitstellen, oprecht spreken, en vertrouwen niet als vanzelfsprekend beschouwen maar als iets wat je concreet bespreekbaar maakt, en daarmee ook zichtbaar.
Middagsessie: samenwerken als systeemvraagstuk
De middagsessie bracht een andere invalshoek. Maurice Coen van Nyenrode Business Universiteit nam deelnemers mee in een breder kader: waarom lopen samenwerkingen in de verduurzamingsopgave eigenlijk vast, en wat is er nodig om er doorheen te komen?
Zijn vertrekpunt: hoe je een probleem aanpakt, hangt af van hoe je het classificeert. Bij een printer die vastloopt hoef je niet te weten hoe het ontstond om het op te lossen. Maar een gemiste skilift is een ander type probleem: de uitgangssituatie ís het vertrekpunt. De verduurzamingsopgave valt in die tweede categorie. Het is geen ‘maanprobleem’ met een heldere technische oplossingsrichting, maar een ‘ghettoprobleem’: een wicked problem waarbij veel actoren betrokken zijn met conflicterende belangen, en waarbij een oplossing in het ene deel van het systeem een nieuw vraagstuk elders kan creëren. Wie dat niet onderkent, past een aanpak toe die niet bij het probleem past.
Dat vraagt om een andere manier van leren. Coen maakte onderscheid tussen instrumenteel leren, het verbeteren van wat al bestaat, en transformatief leren: het ter discussie stellen van de onderliggende aannames en kaders. Beide zijn nodig. Wie alleen op de korte termijn optimaliseert zonder het systeem te bevragen, loopt het risico padafhankelijk te worden: steeds verder verdiepen in een spoor dat misschien niet de richting is die de opgave werkelijk vraagt.
De X-Curve van transitiewetenschapper Derk Loorbach bood een bruikbaar kader om te duiden waar je staat: wat bouw je op, wat bouw je voort, wat bouw je om en wat bouw je af? Het zijn vragen die in een ketensamenwerking zelden expliciet worden gesteld, maar die bepalend zijn voor of een samenwerking op de lange termijn standhoudt.
Deelnemers gingen met deze inzichten aan het werk. De belangrijkste oogst van de middagsessie:
- Neem de gewenste situatie als uitgangspunt en werk van daaruit terug naar nu. Backcasting voorkomt dat de huidige situatie de ambitie begrenst.
- Padafhankelijkheid is een reëel risico; bewustzijn ervan is de eerste stap.
- Renovatie en verduurzaming zijn niet het eindpunt; het gaat om systeemverandering op maatschappelijk niveau.
De onderstroom als gedeeld vertrekpunt
Beide sessies raakten aan hetzelfde: effectieve samenwerking begint niet bij contracten of prestatie-indicatoren, maar bij het vermogen om met elkaar te blijven staan als het uitdagend wordt. Verbouwstromen verzamelt en deelt de lessen die daarvoor nodig zijn uit lopende consortia, uit de wetenschap en uit de praktijk van mensen die het hebben meegemaakt. Zodat de volgende coalitie met die kennis aan tafel gaat.
